ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਈਡੀਆ ? ਪੜ੍ਹੋ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ

ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਨੇਤਰਹੀਣ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿਪੀ ਅਰਥਾਤ ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਆਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਨੇਤਰਹੀਣ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸਾਇੰਸ, ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਡੈੱਥ ਐਨੀਵਰਸਰੀ ‘ਤੇ ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ…

ਅੱਖ ਦੀ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਗਈ ਨਜ਼ਰ
ਲੂਈ ਬਰੇਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖਣਾ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ, 1809 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਕੁਪਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰੇਲੇ ਬਰੇਲ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਾਠੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਠੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਮੇਖ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਭ ਗਈ। ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲੂਈ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਗੀ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਚਾਰ
ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ‘ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੂਈ ਬ੍ਰੇਲ ਸਿਰਫ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਇਕ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਸਕਣ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਉਸੇ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਲੂਈ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇਕ ਕੈਪਟਨ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰਬੀਅਰ। ਕੈਪਟਨ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰਬੀਅਰ ਰਾਹੀਂ ਲੂਈ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ…ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫਦਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਹਮਲਾ, ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਨਾਟਕ

ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਨਾਈਟ ਰਾਈਟਿੰਗ ਦੀ ਲਿਪੀ

ਇਸ ਨਾਈਟ ਰਾਈਟਿੰਗ ਦੀ ਲਿਪੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਉੱਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਲਿਪੀ ਉਦੋਂ 12 ਅੰਕਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 12 ਬਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ 6 ਬਿੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਗਣਿਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ ਸੀ।

ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਲਿਪੀ
ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੂੰ ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ 12 ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ 6 ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 64 ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਵਿਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਗਣਿਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜੋ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਠੋਸ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਲ 1825 ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 16 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਮਾਨਤਾ

ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੇ ਲਿਪੀ ਤਾਂ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 1851 ਵਿੱਚ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਨੂੰ ਟੀ.ਬੀ. ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 43 ਸਾਲ ਸੀ ਜਦੋਂ 6 ਜਨਵਰੀ, 1852 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਾਲ 1868 ਵਿੱਚ, ਰਾਇਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਬਲਾਈਂਡ ਯੂਥ ਨੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ 16 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਲੂਈ ਬ੍ਰੇਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰੇਲ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ…ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਕੂੜਾ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ‘ਚ ਭਰਿਆ ਜ਼ਹਿਰ

ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰੇਲ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਢ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਅਤੇ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ‘ਤੇ, ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।