ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ‘ਚ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਰਿਸ਼ਵਤ

ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕੰਪਨੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਗੂਗਲ, ​​​​ਐਪਲ, ਮੈਟਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਪਨੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੰਪਨੀ ਸੀ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਲੱਖਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਫੀਆ ਯੂਨਿਟ ਵੀ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। 31 ਦਸੰਬਰ 1600 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ।

ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਲਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਪੇਨਾਂਗ ਵਰਗੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ।

ਮੁੰਬਈ, ਚੇਨਈ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ। ਚਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲੋਕ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

2.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ
ਨਿਕ ਰੌਬਿਨਸ ਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ‘ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 2.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ‘ਤੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ‘ਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ
ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੇਕਪੀਸ ਦਾ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 24 ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ‘ਤੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮਰਦ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਫ ਸਫਾਈ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ, ਓਨੀ ਵੱਡੀ ਗਾਰੰਟੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜ ਸੌ ਪੌਂਡ ਯਾਨੀ ਅੱਜ ਦੇ ਲਗਭਗ 33 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸੀ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਿਨਾਂ ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਲ 1778 ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਘਟਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਮੁਫਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10 ਪੌਂਡ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਣ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਸਾਲ 1806 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਹੈਲਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਪੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਫਤਰ
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਲੰਡਨ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਲੀਡੇਨਹਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 1790 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਗੇਟ ‘ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਦਾ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁੱਤ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਦਾਮ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਦਫਤਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ…2024 ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ

ਸਾਲ 1874 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪੈਸਾ ਖਰਚਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ। ਸੰਨ 1764 ‘ਚ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਕਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਲ 1857 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ 1874 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਖਰੀਦੀ ਕੰਪਨੀ
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ 15 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਯਾਨੀ ਕਰੀਬ 120 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ‘ਚ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।