ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਕੂੜਾ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ‘ਚ ਭਰਿਆ ਜ਼ਹਿਰ
ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਫਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ 337 ਟਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕਚਰਾ ਭੋਪਾਲ ਤੋਂ ਪੀਥਮਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੂੜਾ ਢੋਣ ਲਈ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਗ੍ਰੀਨ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਨੂੰ 12 ਕੰਟੇਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਕੂੜਾ ਪੀਥਮਪੁਰ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੂੜਾ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਮ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੋਪਾਲ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 2-3 ਦਸੰਬਰ 1984 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਈਨੇਟ ਗੈਸ ਲੀਕ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਖਰਾਬ ਸਨ ਕਿ ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਅਸਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਹੈ। ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਭੋਪਾਲ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇਗੀ।
ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੀਕ ਹੋਈ?
1984 ਵਿੱਚ 2-3 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਮਿਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਈਨੇਟ ਲੀਕ ਹੋਈ ਸੀ।ਜਿਸ ਕਾਰਨ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ‘ਚ ਆ ਗਏ। ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਫੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੈਸ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਗੈਸ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੈਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਾਤ ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਭੋਪਾਲ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਸ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੌਰਾਨ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ
ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਜਪਾਨ ਦੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਚਿਤਾ ‘ਤੇ 10 ਤੋਂ 15 ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭੋਪਾਲ ‘ਚ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੈਸ ਲੀਕ ਹੋਣ ਦੇ 30 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ।ਗੈਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 1984 ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਅਪੰਗਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।
ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ
ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਜਾਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਮ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ। ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਲੋਕ ਅਪਾਹਜ, ਨਪੁੰਸਕ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ 21 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ।ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੈਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 21 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ…ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ‘ਚ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਰਿਸ਼ਵਤ
ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਗਈਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ
ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਢਾਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਆਈਸੀਐਮਆਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਘੁਲ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ‘ਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਅਪਾਹਜਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਰਾਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕਚਰੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜਨਮ ਲੈਣਗੀਆਂ।
I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this site. Thank you, I’ll try and check back more often. How frequently you update your website?
I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this site. Thank you, I will try and check back more often. How frequently you update your web site?